Αναρτήθηκε στις:29-07-20 10:03

Συνέντευξη του Lucio Russo στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη


Η εξασθένιση του δεσμού με τον κλασικό πολιτισμό είναι η αιτία για την κρίση του δυτικού πολιτισμού


Ο Lucio Russo είναι καθηγητής στο Τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου της Ρώμης. Έχει σπουδάσει και διδάξει Φυσική, Μαθηματικά και Στατιστική. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του Η λησμονημένη επανάσταση και Προς τι η κλασική παιδεία, σε μετάφραση Κούλας Καφετζή, από τις Εκδόσεις Δίαυλος. Το δεύτερο, Προς τι η κλασική παιδεία, μας έδωσε την αφορμή για τη συζήτηση που ακολουθεί.


Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής του βιβλίου Προς τι η κλασική παιδεία;


Αφορμή στάθηκε η αναζωπύρωση της προπαγάνδας σε βάρος των κλασικών σπουδών. Στην πρώτη γραμμή βρίσκονται κάποιοι οικονομολόγοι, που υποστηρίζουν ότι το κλασικό λύκειο στην Ιταλία (όπου διδάσκονται υποχρεωτικά λατινικά και αρχαία ελληνικά) πρέπει να καταργηθεί. Πέραν αυτού, όμως, είμαι πεπεισμένος ότι οι κλασικές σπουδές είναι κορυφαίας σημασίας για ολόκληρη τη Δύση.

Αληθεύει ότι οι σπουδές στα κλασικά λύκεια πέρασαν τόσο μεγάλη κρίση, ώστε υπήρχε η σκέψη να κλείσουν τα σχολεία;


Όχι. Στην Ιταλία οι εγγραφές στο κλασικό λύκειο έπειτα από μια μακρά φθίνουσα πορεία σταθεροποιήθηκαν και μάλιστα παρουσίασαν και αυξητική τάση. Η ιδέα να κλείσουν αυτού του τύπου τα σχολεία δεν προέρχεται από τις οικογένειες, αλλά κυρίως από αμερικανοσπουδαγμένους οικονομολόγους και επιχειρηματικές οργανώσεις, που θεωρούν ότι οι σπουδές αυτού του τύπου δεν τους είναι χρήσιμες.

Γιατί σήμερα οι κλασικές σπουδές θεωρούνται παρωχημένες και απαρχαιωμένες;


Κατά τον 19ο αιώνα αλλά και στις αρχές του 20ού, σ’ ολόκληρο τον δυτικό κόσμο ο κλασικός πολιτισμός θεωρήθηκε η βάση του υψηλού επιπέδου γενικού πολιτισμού. Αυτή την πεποίθηση δικαιολογούσαν δύο γεγονότα: πρώτα απ’ όλα ο κλασικός πολιτισμός ήταν ενιαίος και οι διάφοροι τομείς συνδέονταν μεταξύ τους με χίλιους τρόπους. Κι έπειτα, επειδή ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός χτίστηκε με υλικά παρμένα από ελληνικές και λατινικές πηγές, η άγνοια του κλασικού πολιτισμού θα καθιστούσε ακατάληπτο τον πολιτισμό της σύγχρονης εποχής. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα αμφισβητήθηκε η ίδια η ιδέα του ανώτερου επιπέδου του γενικού πολιτισμού, για πολλούς και διαφόρους λόγους. Τη μαζική εκπαίδευση, που είχε το μεγάλο προτέρημα να νικήσει τον αναλφαβητισμό και να καταπολεμήσει τον αποκλεισμό από την παιδεία των οικονομικά ασθενέστερων τάξεων, ακολούθησε δυστυχώς η συνεχώς αυξανόμενη υποβάθμιση του επιπέδου των σχολείων της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στο τέλος επικράτησε και η ιδέα πως δεν υπάρχει πλέον κοινός γενικός πολιτισμός για να αποτελέσει την ενοποιητική βάση πάνω στην οποία θα μπορούσαν να δομηθούν οι διάφοροι κλάδοι. Πειστήκαμε ότι ο πολιτισμός δεν είναι παρά ένα σύνολο ειδικών γνώσεων που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Αυτή η ιδέα επικράτησε ακόμη και στον χώρο των ίδιων των κλασικιστών, που έφτασαν στο σημείο να θεωρούν τον κλάδο τους μια από τις άπειρες πιθανές ειδικότητες. Όταν ο κλασικός πολιτισμός απώλεσε το βασικό του χαρακτηριστικό ως γενικού πολιτισμού για να μεταμορφωθεί σε μια από τις τόσες ειδικότητες, μοιραία οδηγήθηκε σε παρακμή.

Σήμερα οι τεχνοκράτες πιο πολύ μιλούν για την τεχνολογία και τις πρακτικές επιστήμες. Είναι η τεχνολογία εχθρός των κλασικών επιστημών;


Όχι, φυσικά. Εκτός από το γεγονός ότι οι νέες τεχνολογίες της πληροφορικής αποτελούν απαραίτητο πλέον εργαλείο για τους κλασικιστές, υπάρχει κι ένας ακόμη σοβαρότερος λόγος για τον οποίο η τεχνολογία δεν μπορεί να είναι εχθρός του κλασικού πολιτισμού. Δεν είναι τυχαίο που η ίδια η λέξη τεχνολογία (tecnologia-technology) είναι φτιαγμένη από δύο ελληνικές λέξεις. Η τεχνολογία, που έχει δηλαδή σχεδιαστεί με βάση τις επιστημονικές θεωρίες, είναι ένα από τα πολλά προϊόντα του ελληνικού πολιτισμού, ειδικά της ελληνιστικής περιόδου. Τα τεχνολογικά συστατικά με τα οποία η Ευρώπη έστησε τη βιομηχανική επανάσταση (ιδέες όπως ο οδοντοτροχός και τα γρανάζια, οι βαλβίδες, τα πιστόνια, οι έλικες, οι ιμάντες μεταφοράς, οι μηχανισμοί ανατροφοδότησης, η εκμετάλλευση της υδραυλικής ενέργειας, η δυνατότητα συμπίεσης του αέρα, η δυναμική του ατμού, οι αυτοματισμοί και ούτω καθεξής) είναι όλα ελληνικής προέλευσης και ανακτήθηκαν στην Ευρώπη χάρη στη μελέτη έργων όπως εκείνα που μας κληροδότησε ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς και ο Φίλων ο Βυζάντιος. Σήμερα έχουμε εξοικειωθεί με μια δυσνόητη τεχνολογία που απλώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε παθητικά, χωρίς να αντιλαμβανόμαστε πώς λειτουργεί, αλλά εάν θελήσουμε να κατανοήσουμε με ποιον τρόπο ο άνθρωπος κατάφερε να δαμάσει τη φύση με την τεχνολογία που παρήχθη από επιστημονικές καινοτομίες, πρέπει να αρχίσουμε με τη μελέτη αυτής της τόσο ξεκάθαρης, τόσο εύληπτης τεχνολογίας της αρχαιότητας, δηλαδή κατά βάση της τεχνολογίας των ελληνιστικών χρόνων. Σήμερα τα παιδιά έμαθαν να διαβάζουν την ώρα στα ρολόγια (συχνότερα στα κινητά τους) χωρίς να έχουν την παραμικρή ιδέα για το πώς μπορεί να υπολογιστεί το πέρασμα του χρόνου. Ένας συνάδελφος φυσικομαθηματικός, που ασχολείται πολύ σοβαρά με τις διδακτικές μεθόδους στη στοιχειώδη εκπαίδευση, θέλοντας να δείξει στα εξάχρονα και τα εφτάχρονα παιδιά πώς μετριέται ο χρόνος, κατασκεύασε μέσα στην τάξη απλά υδραυλικά ρολόγια. Οι μαθητές ενθουσιάστηκαν βλέποντας τον χρόνο να κυλάει παράλληλα με το νερό, χωρίς να κρύβεται πίσω απ’ αυτό κανένα μυστήριο.

Πολλοί μίλησαν για την ομορφιά της ελληνικής και της λατινικής γλώσσας. Εσάς ποια είναι η γνώμη σας;


Παρότι συμμερίζομαι την άποψη ότι η ελληνική και η λατινική είναι όμορφες γλώσσες, δεν νομίζω πως αυτός είναι επαρκής λόγος για να υποδείξουμε σε μεγάλη μερίδα των νέων μας να τις μελετήσουν. Πώς να αποδείξουμε ότι τα σανσκριτικά και τα κλασικά κινέζικα είναι λιγότερο όμορφες γλώσσες; Πώς να καταρτίσουμε έναν οδηγό αισθητικής κατάταξης όλων των γλωσσών του κόσμου; Ο λόγος για τον οποίο είναι ουσιαστικό να μη χάσουμε τη μνήμη αυτών των δύο γλωσσών είναι ότι σ’ αυτές τις γλώσσες γράφτηκαν θεμελιώδους σημασίας έργα, με τα οποία τράφηκε επί δύο χιλιετίες ο δυτικός πολιτισμός. Εάν χάσουμε τη δυνατότητα να διαβάζουμε αυτά τα έργα, θα χάσουμε και την επαφή με την πηγή του πολιτισμού μας. Και φυσικά μόνον οι αδαείς μπορούν να ισχυριστούν ότι το ίδιο είναι να τα διαβάζουμε και από μεταφράσεις.

Είναι αλήθεια ότι οι ιδρυτές πατέρες των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής θαύμαζαν τους αρχαίους Έλληνες;


Ασφαλώς και είναι αλήθεια. Ο Τόμας Τζέφερσον, για παράδειγμα, είχε μελετήσει τα αρχαία ελληνικά από τα εννιά του χρόνια και είχε διαβάσει πολλούς κλασικούς Έλληνες και Λατίνους από το πρωτότυπο. Δεν είναι τυχαίο επίσης που ως αρχιτέκτονας ήταν ένας από τους εκπροσώπους του νεοκλασικισμού. Για να αναφέρω ένα ακόμη παράδειγμα, ένας άλλος από τους ιδρυτές πατέρες των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Τόμας Πέιν, δήλωνε ότι «εκείνο που η Αθήνα ήταν σε μικρογραφία, η Αμερική θα είναι σε μεγέθυνση». Την ιδέα της δημοκρατίας, που πολλοί θεωρούν βασικό χαρακτηριστικό του πολιτισμού μας, άνδρες όπως ο Τζέφερσον και ο Πέιν την πήραν από κείμενα συγγραφέων όπως ο Θουκυδίδης και ο Ευριπίδης.

Οι θετικές επιστήμες επηρεάστηκαν από την ελληνική γλώσσα, γι’ αυτό και η ορολογία τους περιέχει πλήθος από ελληνικές λέξεις;


Η επιστήμη δεν επηρεάστηκε από την ελληνική γλώσσα, η επιστήμη είναι προϊόν του ελληνικού πολιτισμού. Για πολλούς αιώνες, και ειδικά κατά την Αναγέννηση, όποιος ήθελε να μελετήσει τις επιστήμες έπρεπε υποχρεωτικά να διαβάσει τα ελληνικά έργα. Όποιος μετέφραζε αυτά τα έργα στα λατινικά ή σε σύγχρονες γλώσσες, μη έχοντας στη διάθεσή του επιστημονικούς όρους σε γλώσσες άλλες πέραν των ελληνικών, είχε δύο επιλογές: ή να μεταγράψει τις ελληνικές λέξεις και να τις ενσωματώσει στην άλλη γλώσσα (αυτή είναι, για παράδειγμα, η περίπτωση λέξεων όπως θεώρημα-teorema, πρόβλημα-problema, υποτείνουσα-ipotenusa, φυσική-fisica, οπτική-ottica, μηχανική-meccanica, και πολλών άλλων, που υπάρχουν με ελάχιστες διαφοροποιήσεις σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες), ή να καταφύγει σε μεταφραστικό δάνειο από τα λατινικά (dimostrazione, postulato, circoferenza... λέξεις επίσης παρούσες σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες). Χρησιμοποιήθηκαν και οι δύο αυτές επιλογές. Σε πιο πρόσφατες εποχές, οι επιστήμονες είχαν συνηθίσει τόσο πολύ στη χρήση των ελληνικών για να εκφράσουν επιστημονικές ή τεχνολογικές έννοιες, που όταν κατασκεύαζαν νεολογισμούς για να υποδείξουν νέες έννοιες το έκαναν συναρμολογώντας ρίζες ελληνικών λέξεων (είναι η περίπτωση μεγάλου μέρους της σημερινής επιστημονικής ορολογίας: ας θυμηθούμε όρους όπως termodinamica, fotosintesi ή telescopio).

Τι μας έδωσε η αρχαιότητα, ελληνική και λατινική, και τι μπορεί να μας δώσει ακόμη;


H ελληνική αρχαιότητα μας έδωσε ολόκληρο σχεδόν τον δυτικό πολιτισμό: την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την ιδέα της δημοκρατίας και την ιδέα της δυνατότητας για πολιτική σκέψη, εκτός από τα λογοτεχνικά και τα εικαστικά αριστουργήματα που επί μακρόν λειτούργησαν ως πρότυπο. Η εξασθένιση του δεσμού με τον κλασικό πολιτισμό, κατά την άποψή μου, είναι η αιτία για την κρίση του δυτικού πολιτισμού, όπως προσπαθώ να αποδείξω στο βιβλίο μου. Ειδικά σήμερα βρίσκεται σε κρίση η επιστημονική μέθοδος. Η απόδειξη των θεωρημάτων, που κάποτε ήταν η βάση της διδασκαλίας των Μαθηματικών, έχει εξαλειφθεί σχεδόν παντελώς από τα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αλλά και από τις πανεπιστημιακές σχολές, ενώ στη Φυσική διείσδυσαν ανορθολογικά ρεύματα.

Υπάρχουν και άλλοι καθηγητές πανεπιστημίου στην πατρίδα σας που πιστεύουν ότι οι κλασικές σπουδές βοηθούν στην ωριμότητα και την παιδεία του σύγχρονου ανθρώπου;


Πολλοί είναι οι ακαδημαϊκοί που συμμερίζονται αυτή την άποψη. Πρόκειται όμως πάντοτε για κλασικιστές. Δυστυχώς σήμερα τα ενδιαφέροντα των κλασικιστών δεν απευθύνονται στην ολότητα του κλασικού πολιτισμού, αλλά σε ένα μόνο τμήμα του. Η επιστήμη, μάλιστα, βρίσκεται σχεδόν πάντοτε μακριά από την περιοχή τους. Συμπιέζοντας τον κλασικό πολιτισμό μέσα στα φιλολογικά πλαίσια και ελάχιστα πιο κει, αυτοί οι μελετητές τροφοδοτούν τη διαδεδομένη μα λανθασμένη άποψη ότι πρόκειται για σπουδές ξένες προς τις θετικές επιστήμες και την τεχνολογία του πολιτισμού μας, συμβάλλοντας μ’ αυτόν τον τρόπο στην υποχώρηση, εντέλει, των σπουδών των οποίων θεωρητικά υπεραμύνονται.

Πώς αντιμετωπίζουν οι συμπατριώτες σας αυτόν τον αγώνα που κάνετε για την κλασική παιδεία;


Υπήρξαν διάφορες αντιδράσεις, ορισμένοι κλασικιστές έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον, άλλοι έκριναν αρνητικά αυτό που είδαν σαν εισβολή σε ξένα χωράφια. Πολλοί επιστήμονες με υποστήριξαν. Όσοι διάβασαν τα βιβλία μου, σχεδόν στο σύνολό τους, συμφώνησαν μαζί μου. Ορισμένοι μάλιστα άρχισαν να κάνουν αυτό που δεν είχαν κάνει από παιδιά, άρχισαν να μελετούν αρχαία ελληνικά.

Ποιους κλασικούς συγγραφείς θα μας προτείνατε να διαβάσουμε;


Νομίζω πως θα έπρεπε να διαβάζονται οι μεγάλοι κλασικοί που δεν ξεχάστηκαν ποτέ (από τον Όμηρο ως τους τραγικούς, τους λυρικούς και τους ιστορικούς) αλλά και τα επιστημονικά έργα: ειδικά τα Στοιχεία του Ευκλείδη, που εδώ και δυο χιλιάδες χρόνια αποτελούν τη βάση της διδασκαλίας των επιστημών, έχουν πολλά ακόμη να μας δώσουν, όπως προσπαθώ να εξηγήσω στο βιβλίο μου. Από τους φιλοσόφους θα συνιστούσα να διαβάζονται κυρίως τα αποσπάσματα των Στωικών.

Γιατί οι Έλληνες και οι Ιταλοί ακόμη και σήμερα είναι κοντύτερα μεταξύ τους κι έχουν πολλά κοινά σημεία προσέγγισης στον πολιτισμό και την κουλτούρα τους;


Πιστεύω ότι αυτή η εγγύτητα οφείλεται εν μέρει στις παραδόσεις που ανάγονται στην αρχαιότητα, αλλά έχει και μια καταγωγή πιο κοντινή στην Ιταλική Αναγέννηση. Εκείνη την περίοδο, χάρη στους Έλληνες λόγιους που μετανάστευσαν από την Κωνσταντινούπολη στην Ιταλία, άρχισε και η παράδοση να μελετούν οι Ιταλοί την ελληνική γλώσσα. Είμαι πεπεισμένος ότι οι Βυζαντινοί λόγιοι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ιταλική Αναγέννηση, ρόλο ο οποίος υποτιμήθηκε σοβαρά. Και ήταν καθοριστικός κυρίως στην ανάκτηση της επιστήμης. Από τη συνάντηση της μελέτης των αρχαίων κειμένων, που έγινε εφικτή χάρη σ’ αυτούς τους λόγιους, με τις γνώσεις που κληροδοτήθηκαν από τα εργαστήρια των καλλιτεχνών και των χειροτεχνών, γεννήθηκε η σύγχρονη επιστήμη.

Τι θα προτείνατε στους αναγνώστες μας που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;


Αυτό που φυσικά θα πρότεινα είναι καταρχήν να διαβάσουν το βιβλίο μου. Οι δηλώσεις, που στη συνέντευξη μπορεί να φαντάζουν υπερβολικές ή και αβάσιμες, εξηγούνται και αναλύονται εμπεριστατωμένα.

Μετάφραση από τα ιταλικά: Κούλα Καφετζή



diastixo.gr


img

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ